Czy jaskra może powstawać w wyniku innych chorób?

Tak. Jaskra może mieć charakter wtórny, czyli pojawić się w następstwie innych schorzeń oczu oraz chorób ogólnoustrojowych. Zrozumienie tych powiązań pozwala lepiej zapobiegać powikłaniom i chronić nerw wzrokowy przed nieodwracalnym uszkodzeniem.

Przeczytaj również: Czy protezy oczu mają różne wymiary?

Jak powstaje jaskra wtórna

Jaskra wtórna rozwija się wtedy, gdy inna choroba zaburza odpływ cieczy wodnistej z oka. Do podwyższenia ciśnienia wewnątrzgałkowego dochodzi zwykle wskutek zablokowania kąta przesączania albo uszkodzenia struktur odpowiadających za filtrację, przede wszystkim beleczkowania i tęczówki. Utrzymujące się podwyższone ciśnienie, a czasem także niekorzystne zaburzenia naczyniowe, prowadzą do stopniowego uszkodzenia nerwu wzrokowego.

Przeczytaj również: Jak regularne sesje Kobido wpływają na kondycję skóry?

Chociaż nadciśnienie w oku jest najczęstszym czynnikiem ryzyka, u części pacjentów jaskra może postępować nawet przy wartościach ciśnienia mieszczących się w górnej granicy normy. Dlatego kluczowe jest ustalenie przyczyny zaburzeń i równoległe leczenie czynnika wywołującego.

Przeczytaj również: Jaka proteza jest najbardziej komfortowa w użytkowaniu?

Najczęstsze przyczyny jaskry wtórnej

Do rozwoju jaskry mogą prowadzić liczne stany chorobowe. Najważniejsze z nich to:

• Urazy oka, zwłaszcza z recesją kąta i krwotokiem do komory przedniej, które uszkadzają struktury odpowiedzialne za odpływ cieczy.
• Zapalenia błony naczyniowej i inne stany zapalne, które powodują obrzęk, bliznowacenie oraz odkładanie białek i barwnika w kącie przesączania.
• Powikłania soczewkowe, w tym jaskra fakoanafilaktyczna, fakolityczna i fakomorficzna, związane z przeciekiem białek lub obrzmieniem soczewki, co utrudnia odpływ cieczy albo wywołuje blok źreniczny.
• Jaskra steroidowa, wynikająca z długotrwałego stosowania glikokortykosteroidów miejscowych lub ogólnych.
• Zespół rozproszenia pigmentu oraz zespół pseudoeksfoliacji, w których materiał barwnikowy lub włókienkowy zatyka beleczkowanie.
• Jaskra neowaskularna, będąca następstwem niedokrwienia siatkówki i powstawania patologicznych naczyń na tęczówce i w kącie.
• Nowotwory wewnątrzgałkowe i oczodołu, które mogą mechanicznie zamykać kąt, wywoływać stan zapalny lub neowaskularyzację. U dzieci wtórną jaskrę obserwuje się między innymi w przebiegu retinoblastoma.
• Leki wywołujące zwężenie kąta u osób z predyspozycją anatomiczną, na przykład niektóre leki o działaniu cholinolitycznym lub adrenergicznym.

Wspólnym mianownikiem jest zaburzony odpływ cieczy wodnistej, co ostatecznie prowadzi do wzrostu ciśnienia w oku oraz typowych zmian jaskrowych.

Jaskra neowaskularna

Jaskra neowaskularna to ciężka postać jaskry wtórnej, w której na tęczówce i w kącie przesączania tworzą się kruche, nieprawidłowe naczynia. Ich powstawanie najczęściej wynika z niedokrwienia siatkówki i podwyższonej produkcji czynników proangiogennych, w szczególności VEGF. Najczęstsze przyczyny to proliferacyjna retinopatia cukrzycowa, zakrzep żyły środkowej siatkówki oraz zespół niedokrwienia oka w przebiegu zwężeń tętnic szyjnych.

Choroba zwykle przebiega gwałtownie i wymaga pilnego leczenia przyczynowego niedokrwienia, na przykład ogniskowej lub panretinalnej fotokoagulacji siatkówki i terapii anty VEGF, równolegle z intensywnym obniżaniem ciśnienia. W trudnych przypadkach konieczne są zabiegi filtrujące lub cyklofotokoagulacja.

Zespół rozproszenia pigmentu

Zespół rozproszenia pigmentu należy do częstszych przyczyn jaskry wtórnej u młodych dorosłych. Komórki barwnikowe uwalniają się z tylnej powierzchni tęczówki, przemieszczają do komory przedniej i odkładają w beleczkowaniu. W efekcie dochodzi do wzrostu oporu odpływu i podwyższenia ciśnienia wewnątrzgałkowego.

Zespół ten częściej dotyczy krótkowidzów i mężczyzn. Objawy bywają nasilone po wysiłku fizycznym, gdy zwiększa się tarcie między tęczówką a soczewką. Leczenie obejmuje leki obniżające ciśnienie, selektywną trabekuloplastykę laserową, a w wybranych sytuacjach irydotomię obwodową. Regularne kontrole pozwalają wcześnie wychwycić progresję do jaskry barwnikowej.

Schorzenia ogólnoustrojowe i nowotwory

Choroby zapalne, autoimmunologiczne i metaboliczne mogą sprzyjać jaskrze poprzez nawracające zapalenia błony naczyniowej, uszkodzenia naczyń lub konieczność długotrwałej terapii steroidami. Z kolei nowotwory gałki ocznej, takie jak czerniak naczyniówki czy retinoblastoma, oraz guzy oczodołu mogą wtórnie upośledzać odpływ cieczy, prowadzić do neowaskularyzacji albo mechanicznego zamknięcia kąta. U dzieci szybkie rozpoznanie i leczenie choroby podstawowej ma kluczowe znaczenie dla ochrony widzenia.

Diagnostyka jaskry wtórnej

Rozpoznanie wymaga jednoczesnej oceny jaskry i choroby wywołującej. Podstawą są pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego, gonioskopia, badanie przedniego odcinka w lampie szczelinowej, ocena tarczy nerwu wzrokowego oraz badania czynnościowe i obrazowe, w tym OCT włókien nerwowych i perymetria. W zależności od podejrzeń wykonuje się dodatkowe badania, na przykład OCT odcinka przedniego lub UBM, a także ukierunkowane badania laboratoryjne i obrazowe. Biopsję lub pobranie materiału do badania rozważa się jedynie w szczególnych sytuacjach, gdy konieczne jest potwierdzenie guza lub zakażenia.

Takie etapowe podejście pozwala precyzyjnie określić mechanizm jaskry i dobrać skuteczne leczenie przyczynowe.

Leczenie dostosowane do przyczyny

Leczenie jaskry wtórnej zawsze łączy dwa cele. Po pierwsze, trzeba obniżyć ciśnienie wewnątrzgałkowe lekami miejscowymi, takimi jak analogi prostaglandyn, beta blokery, inhibitory anhydrazy węglanowej czy alfa agoniści, a w ostrych stanach także lekami ogólnymi. Po drugie, należy leczyć chorobę podstawową, na przykład zapalenie, niedokrwienie siatkówki, obrzmiałą soczewkę lub konsekwencje urazu.

W zależności od mechanizmu stosuje się zabiegi laserowe, takie jak selektywna trabekuloplastyka lub irydotomia, a gdy to konieczne zabiegi chirurgiczne, między innymi trabekulektomię, wszczepy drenujące czy zabiegi minimalnie inwazyjne. Usunięcie zaćmy metodą fakoemulsyfikacji bywa kluczowe u chorych z jaskrą soczewkową i często wykonuje się je w trybie jednodniowym. Szczegółowe omówienie strategii znajduje się w materiale na temat leczenia jaskry.

Coraz większe znaczenie mają także systemy monitorowania ciśnienia i częste kontrole, które umożliwiają wczesną korektę terapii, zanim dojdzie do pogorszenia pola widzenia.

Profilaktyka i wczesne wykrywanie

Jaskra jest jedną z głównych przyczyn nieodwracalnej utraty wzroku, dlatego pacjenci z chorobami predysponującymi do jaskry wtórnej powinni pozostawać pod stałą opieką okulistyczną. Osobom po 40. roku życia, chorym na cukrzycę, z wysoką krótkowzrocznością, po urazach oka lub stosującym przewlekle steroidy zaleca się regularne badania, najlepiej co 12 do 24 miesięcy, a przy stwierdzonych nieprawidłowościach częściej.

Wczesne rozpoznanie i leczenie choroby podstawowej, połączone z kontrolą ciśnienia i ochroną nerwu wzrokowego, daje największą szansę na utrzymanie dobrego widzenia.

Podsumowanie

Jaskra może rozwijać się w następstwie innych chorób oczu i schorzeń ogólnoustrojowych. Skuteczna terapia wymaga jednoczesnego leczenia przyczyny oraz utrzymywania docelowego ciśnienia wewnątrzgałkowego, z użyciem nowoczesnej farmakoterapii, laserów i chirurgii. Takie całościowe postępowanie pozwala ograniczyć ryzyko trwałego uszkodzenia nerwu wzrokowego i zachować możliwie dobrą jakość życia.